W samym sercu Parku Śląskiego, tam gdzie przemysłowy krajobraz Górnego Śląska spotyka się z wiejskimi tradycjami, rozciąga się jeden z największych skansenów w Polsce. Górnośląski Park Etnograficzny to 22 hektary terenu z ponad 70 zabytkowymi drewnianymi budynkami, które przeniesiono tu z całego regionu. To miejsce pokazuje, jak wyglądało życie na śląskiej wsi od XVII do początku XX wieku – zanim industrializacja na dobre zmieniła oblicze regionu.
Spacer po skansenie to trochę jak podróż między różnymi światami. Z jednej strony czuć bliskość wielkomiejskiej aglomeracji, z drugiej – między drewnianymi chatami i zagrodami można zapomnieć, że znajduje się w centrum GOP-u.
- autentyczne drewniane budynki
- interaktywne pokazy rzemiosła
- malownicze tereny do spacerów
- unikalna architektura regionalna
- wiatrak z Grzawy w akcji
Historia skansenu – od pomysłu do realizacji
Idea stworzenia śląskiego muzeum na wolnym powietrzu pojawiła się już w latach międzywojennych. Jej inicjatorem był Tadeusz Dobrowolski, konserwator zabytków i dyrektor Muzeum Śląskiego. Pierwsze obiekty – drewniany kościół z Syryni z 1510 roku i spichlerz z Gołkowic z 1688 roku – trafiły do katowickiego Parku Kościuszki, gdzie miał powstać skansen. Plany jednak się zmieniły.
Po wojnie do pomysłu wrócono w latach 50., tym razem wybierając lokalizację w powstającym właśnie Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku w Chorzowie. Pierwsze budynki stanęły tu w 1964 roku, ale oficjalne otwarcie nastąpiło dopiero 5 maja 1975 roku. Zwiedzający mogli wtedy zobaczyć 33 obiekty. Od koncepcji do realizacji minęło więc 23 lata – to najdłużej powstający obiekt na terenie dzisiejszego Parku Śląskiego.
Wiatrak z Grzawy, który można zobaczyć w skansenie, to ostatni zachowany wiatrak na Śląsku. Pochodzi z 1813 roku i został kompleksowo odnowiony – dziś znów można obserwować jego działanie.
Co zobaczyć w Górnośląskim Parku Etnograficznym
Ekspozycja podzielona jest na sześć sektorów geograficznych reprezentujących różne podregiony Górnego Śląska: beskidzki, podgórski, pszczyńsko-rybnicki, przemysłowy, lubliniecki oraz Zagłębie Dąbrowskie. Każdy z nich pokazuje specyfikę lokalnej architektury i sposobu życia.
Największą uwagę przyciąga drewniany kościół św. Józefa Robotnika z XVIII wieku. To jedyny zachowany budynek ze wsi Nieboczowy, którą zatopiono tworząc zbiornik retencyjny. Obok niego można zwiedzać kilkanaście zagród chłopskich z pełnym wyposażeniem – meblami, sprzętami gospodarskimi, narzędziami. We wnętrzach odtworzono atmosferę dawnego życia, więc łatwo wyobrazić sobie codzienność ówczesnych mieszkańców.
Z regionu beskidzkiego pochodzi kurna chata z Istebnej – charakterystyczny typ budynku, w którym dym z paleniska uchodził przez otwór w dachu. Obok stoi szałas pasterski z Brennej, gdzie do dziś wypasane są owce, co dodaje całemu miejscu autentyczności. XVIII-wieczny spichlerz z okolic Warszowic i młyn wodny to kolejne perełki kolekcji – oba obiekty zostały nie tylko odrestaurowane, ale i uruchomione, więc podczas specjalnych pokazów można zobaczyć je w działaniu.
Karczma, kuźnia i codzienność dawnej wsi
Nie każdy wie, że w zabytkowej karczmie ze Świerczyńca nadal prowadzona jest działalność gastronomiczna. To jedno z niewielu miejsc w Polsce, gdzie można zjeść posiłek w autentycznym, kilkusetletnim budynku. W weekendy karczma jest czynna do godziny 20:00 lub do ostatniego klienta.
Oprócz zagród i budynków mieszkalnych na terenie skansenu znajdziemy obiekty pokazujące pełnię wiejskiego życia: kuźnię, piec chlebowy, studnie, spichlerze, kapliczki przydrożne i ule. Całość ma układ parkowo-zagrodowy, co oznacza, że zagrody tworzą naturalne zespoły z budynkami mieszkalnymi i gospodarczymi.
Na terenie muzeum kręcono film „Młyn i Krzyż” w reżyserii Lecha Majewskiego. W produkcji wykorzystano chałupy z Frydka i Istebnej, spichlerz z Simoradza oraz wiatrak z Grzawy.
Wydarzenia i warsztaty w skansenie
Park nie jest tylko martwą ekspozycją. Przez cały rok odbywają się tu wydarzenia przybliżające tradycyjną kulturę regionu. Dzień Rzemiosła, Dzień Miodu, Dożynki czy Jarmark Produktów Tradycyjnych to okazje, żeby zobaczyć dawne rzemiosła w praktyce – od kowalstwa po tkactwo. W środy organizowany jest cykl spotkań „Środy z…” poświęcony postaciom dawnej wsi – można poznać życie krawców, bednarzy czy innych rzemieślników tworzących lokalną społeczność.
Muzeum prowadzi też działalność naukową. Wydawany jest „Rocznik Muzeum” – czasopismo poświęcone dziedzictwu kulturowemu Górnego Śląska i Zagłębia. Instytucja realizuje projekty edukacyjne, w tym opracowała specjalne przewodniki dla różnych grup wiekowych – od klas I-III szkoły podstawowej po gimnazjalistów.
Dla kogo jest chorzowski skansen
To miejsce sprawdzi się praktycznie dla każdego. Rodziny z dziećmi znajdą tu przestrzeń do spacerów i lekcję historii w atrakcyjnej formie – dzieci lubią zaglądać do chat i odkrywać, jak wyglądało życie bez elektryczności czy internetu. Miłośnicy architektury drewnianej docenią kunszt stolarki i różnorodność rozwiązań budowlanych z różnych części regionu.
Dla osób zainteresowanych historią i etnografią to prawdziwa skarbnica wiedzy o śląskiej wsi. Można zwiedzać samodzielnie lub skorzystać z przewodnika – wtedy opowieści o pochodzeniu poszczególnych budynków i życiu ich dawnych mieszkańców nabierają dodatkowego wymiaru. Grupy zorganizowane, szkoły, kolonie i obozy często wybierają skansen jako miejsce wycieczki edukacyjnej.
Informacje praktyczne – ceny, godziny otwarcia, dojazd
Godziny otwarcia zmieniają się w zależności od sezonu. W okresie wysokim (maj-sierpień) skansen jest otwarty od poniedziałku do piątku w godzinach 9:00-19:00, wstęp do 18:00. W weekendy 10:00-21:00, wstęp do 19:00. We wrześniu i październiku godziny są krótsze: 9:00-17:00 w dni powszednie (wstęp do 16:00) i 10:00-17:00 w weekendy. W sezonie niskim (listopad-kwiecień) muzeum działa 9:00-16:00 od poniedziałku do piątku oraz 10:00-16:00 w soboty i niedziele. W poniedziałki wnętrza obiektów są zamknięte – dostępne jest tylko zwiedzanie spacerowe.
Dojazd jest prosty, bo skansen znajduje się na terenie Parku Śląskiego przy ulicy Parkowej 25 w Chorzowie. Można dojechać komunikacją miejską – liczne linie autobusowe i tramwajowe zatrzymują się w pobliżu parku. Dla zmotoryzowanych dostępny jest parking.
Czas zwiedzania to kwestia indywidualna. Spokojny spacer po całym terenie z zaglądaniem do wnętrz zajmie około 2-3 godzin. Jeśli ktoś chce dokładnie przyjrzeć się każdemu obiektowi i poczytać tablice informacyjne, warto zarezerwować pół dnia. Podczas wydarzeń specjalnych czy warsztatów można spędzić tu znacznie więcej czasu.
W 2014 roku obszar muzeum powiększono o prawie 10 hektarów, co dało możliwość dalszego rozwoju ekspozycji i przenoszenia kolejnych zabytkowych obiektów.
Muzeum „Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie” jest częścią Szlaku Architektury Drewnianej Województwa Śląskiego i pełni rolę jego organizatora. Kontakt z muzeum: telefon +48 32 241 07 18, email: [email protected], strona internetowa: www.muzeumgpe-chorzow.pl.